Faza I
Rosja wchłaniała Kaukaz przez długie stulecie: Gruzję anektowano od 1801 r., perskie chanaty wschodniego Kaukazu — w tym karabaski, erywański i nachiczewański — przekazano na mocy traktatów w 1813 i 1828 r., a górzysty Kaukaz Północny podbito dopiero po dekadach wojny z imamatem imama Szamila, zakończonej w 1859 r. w Czeczenii i Dagestanie, a w 1864 r. wypędzeniem większości ludności czerkieskiej do Imperium Osmańskiego.
Faza II
Pierwsza wojna światowa zniszczyła porządek imperialny.
Faza III
Sowiecka polityka narodowościowa wyrysowała mapę, o którą region wciąż walczy.
Faza IV
Głasnost pozwoliła odłożonym kwestiom przemówić.
Faza V
Trzy wojny toczyły się równocześnie.
Faza VI
Własna południowa wojna Rosji toczyła się innym torem.
Faza VII
Gdy zawieszenia broni trwały, region nabrał swojej geometrii gospodarczej.
Faza VIII
W sierpniu 2008 r., po miesiącach eskalacji i ostrzałów wokół Cchinwali, próba odzyskania Osetii Południowej przez Gruzję napotkała przygotowaną rosyjską kontrinwazję, która w ciągu pięciu dni sięgnęła w głąb niespornego terytorium Gruzji.
Faza IX
Dekada między wojnami była spokojniejsza, ale nie spokojna.
Faza X
27 września 2020 r. Azerbejdżan rozpoczął pełną ofensywę.
Faza XI
Rosyjska inwazja na Ukrainę pochłonęła uwagę i wiarygodność gwaranta, a Baku wykorzystało tę lukę.
Faza XII
Gdy kwestie pola bitwy rozstrzygnęły się na korzyść Baku, region przeszedł do papieru.
Rosja wchłaniała Kaukaz przez długie stulecie: Gruzję anektowano od 1801 r., perskie chanaty wschodniego Kaukazu — w tym karabaski, erywański i nachiczewański — przekazano na mocy traktatów w 1813 i 1828 r., a górzysty Kaukaz Północny podbito dopiero po dekadach wojny z imamatem imama Szamila, zakończonej w 1859 r. w Czeczenii i Dagestanie, a w 1864 r. wypędzeniem większości ludności czerkieskiej do Imperium Osmańskiego. Administracja imperialna nałożyła następnie na i tak już mieszany region nowe granice, Baku epoki boomu naftowego i wielkie ruchy ludności — a upadek imperium w 1905 r. przyniósł pierwszą masową przemoc międzyetniczną między Ormianami a Azerbejdżanami w tych samych miastach, które znów miały płonąć w latach 1988–90.
Każdy późniejszy konflikt w tym module przebiega wzdłuż linii wyznaczonych w stuleciu imperialnym: które społeczności gdzie mieszkały, które przesiedlono lub wypędzono i jak metropolia zarządzała różnicami. Kaukaz Północny wszedł w skład Rosji przez podbój, który w 1917 r. pozostawał w żywej pamięci — fakt, którego odbiciem był cały dwudziesty wiek Czeczenii.
Pierwsza wojna światowa zniszczyła porządek imperialny. W 1915 r. rząd osmański dokonał ludobójstwa swojej ludności ormiańskiej — co potwierdza przytłaczająca większość badań historycznych, a co kwestionuje Turcja — wydarzenia, które do dziś stoi za armeńskim postrzeganiem zagrożeń. Gdy upadła władza rosyjska, Armenia, Azerbejdżan i Gruzja ogłosiły w maju 1918 r. niepodległość i natychmiast zaczęły walczyć o mieszane etnicznie okręgi między nimi: Karabach, Zangezur i Nachiczewan. Armia Czerwona zakończyła ten eksperyment — Baku zajęto w kwietniu 1920 r., Erywań do grudnia, Tbilisi w lutym–marcu 1921 r. — a traktaty moskiewski i karski (1921) ustaliły granicę turecko-sowiecką, w tym status Nachiczewanu jako azerbejdżańskiej eksklawy, w kształcie, który obowiązuje do dziś.
Wojny z lat 1918–21 są bezpośrednimi poprzedniczkami wojen z lat 1988–2023: te same okręgi, te same argumenty demograficzne, to samo sięganie po zewnętrznych patronów. Zakończyły się nie uregulowaniem, lecz podbojem — co oznaczało, że kwestie zostały odłożone, a nie rozstrzygnięte.
Sowiecka polityka narodowościowa wyrysowała mapę, o którą region wciąż walczy. W lipcu 1921 r. Biuro Kaukaskie partii postanowiło pozostawić górzysty Karabach w granicach sowieckiego Azerbejdżanu; w 1923 r. stał się on Górskokarabaskim Obwodem Autonomicznym — autonomią z ormiańską większością wewnątrz republiki azerbejdżańskiej, kompromisem, który nie zadowolił żadnej ze stron i przetrwał państwo, które go stworzyło. Status Abchazji obniżono w 1931 r. z republiki traktatowej do autonomii w ramach Gruzji; Osetia Południowa była obwodem autonomicznym w Gruzji, a jej odpowiednikiem była Osetia Północna w Rosji. W lutym 1944 r. cały naród czeczeński i inguski — wraz z Karaczajami, Bałkarami i innymi — deportowano do Azji Środkowej kosztem ogromnych strat w ludziach, a ich republikę zlikwidowano aż do 1957 r. Autonomie dały każdej krzywdzie instytucjonalny adres; deportacje dały Kaukazowi Północnemu zbiorową pamięć egzystencjalnego zagrożenia.
Sowiecka autonomia była systemem przechowywania kwestii narodowych: utrzymywała je jednocześnie przy życiu administracyjnym i w politycznym zamrożeniu. Gdy centrum osłabło, każda autonomia stała się gotowym projektem państwowym — a każda granica między nimi potencjalnym frontem.
Głasnost pozwoliła odłożonym kwestiom przemówić. W lutym 1988 r. rada NKAO przegłosowała wniosek o przyłączenie do sowieckiej Armenii, a w Erywaniu i Stepanakercie powstały ruchy masowe; w ciągu kilku dni antyormiańskie pogromy w Sumgaicie zabiły kilkadziesiąt osób i nadały konfliktowi jego gwałtowny wzorzec. Nastąpiła ucieczka ludności w obu kierunkach — Ormian z Azerbejdżanu, Azerbejdżan z Armenii — przerywana pogromem w Baku w styczniu 1990 r. i śmiercionośną interwencją armii sowieckiej, która po nim nastąpiła. W Gruzji wojska sowieckie zabiły w kwietniu 1989 r. w Tbilisi dziewiętnaścioro demonstrantów, radykalizując ruch niepodległościowy, którego własny nacjonalizm z kolei zaniepokoił Abchazję i Osetię Południową. W chwili nieudanego puczu w sierpniu 1991 r. wojny w regionie były już w toku, w państwie, które przestało funkcjonować.
Przemoc poprzedziła upadek państwa, a nie odwrotnie: zanim ZSRR został prawnie rozwiązany, wysiedlenia i pogromy uczyniły już mieszane miasta jednolitymi. Wojny lat 1990. zatwierdziły rozdzielenie, które zapoczątkowały lata 1988–90.
Trzy wojny toczyły się równocześnie. W Osetii Południowej walki trwające od stycznia 1991 r. zakończyło czerwcowe porozumienie z Soczi z 1992 r. i format pokojowy pod rosyjskim przewodnictwem. W Karabachu pełnowymiarowa wojna od początku 1992 r. — w tym zabicie w lutym setek azerbejdżańskich cywilów uciekających z Chodżały — zakończyła się majowym zawieszeniem broni z Biszkeku z 1994 r.; siły ormiańskie utrzymały dawny NKAO i siedem otaczających go azerbejdżańskich rejonów, a około trzech czwartych miliona Azerbejdżan zostało wysiedlonych. W Abchazji wojna od sierpnia 1992 r. zakończyła się upadkiem Suchumi we wrześniu 1993 r. i wypędzeniem większości ludności gruzińskiej — około 200,000–250,000 osób. Każde zawieszenie broni pozostawiło podmiot de facto, wysiedloną ludność i rolę Rosji wpisaną w architekturę bezpieczeństwa.
Uregulowania z lat 1990. były zawieszeniami broni, a nie rozwiązaniami — liniami, na których ustały walki, administrowanymi przez tych, którzy je utrzymywali, i gwarantowanymi przez mocarstwo, które je wynegocjowało. Wszystko po 2008 r. to rozmrażanie ustaleń, które nigdy nie były pomyślane jako trwałe.
Własna południowa wojna Rosji toczyła się innym torem. Pierwsza wojna czeczeńska (1994–96) zakończyła się wycofaniem Rosji na mocy porozumienia z Chasawjurtu — faktycznie niepodległą Czeczenią, która pogrążyła się w chaosie. Druga wojna, od 1999 r., pod rosnącym przywództwem Władimira Putina, zniszczyła Grozny, zabiła dziesiątki tysięcy ludzi i przeszła w dekadę rebelii i terroryzmu, który dotarł do moskiewskich teatrów, a w 2004 r. do szkoły w Biesłanie. Odpowiedzią Moskwy była „czeczenizacja”: władzę przekazano rodzinie Kadyrowów — Achmatowi, zamordowanemu w 2004 r., a następnie od 2007 r. Ramzanowi — w zamian za lojalność, pieniądze federalne i wolną rękę. Pozostałości rebelii przesunęły się w stronę dżihadyzmu i Dagestanu; formalna operacja antyterrorystyczna zakończyła się w 2009 r.
Czeczenia jest w tym module traktowana jako kontekst struktury władzy, a nie aktywny front: wojny się skończyły, ale uregulowanie ma charakter osobisty, a nie instytucjonalny. Stabilność zależna od układu jednego człowieka z jednym prezydentem to stałe pytanie o to, co nastąpi po którymkolwiek z nich.
Gdy zawieszenia broni trwały, region nabrał swojej geometrii gospodarczej. Wspierane przez Zachód trasy celowo omijające zarówno Rosję, jak i Iran zbudowano od złóż kaspijskich do wybrzeży Turcji i Gruzji: rurociąg Baku–Supsa w 1999 r., ropociąg Baku–Tbilisi–Ceyhan w 2006 r. i biegnący obok niego gazociąg Kaukazu Południowego. Gruzja stała się państwem tranzytowym; Azerbejdżan — potęgą energetyczną z dochodami na ponowne zbrojenie; Armenia, omijana przez każdą trasę, pogłębiła zależność od Rosji i handel przez Iran i Gruzję. Grupa Mińska OBWE bezskutecznie pośredniczyła w sprawie Karabachu. Zamrożone konflikty i rurociągi wyrosły razem — a wojna z 2008 r. miała pokazać, jak słabo te drugie chroniły przed tymi pierwszymi.
Korytarze zbudowano wokół konfliktów, a nie przez nie — inżynieryjna odpowiedź na problem polityczny. Jako inżynieria to zadziałało: rurociągi pompują. Jako polityka zawiodło: omijanie Armenii utrwaliło podział regionu na połączonych zwycięzców i odizolowanego przegranego — geometrię, którą obecna dyplomacja korytarzowa próbuje odwrócić.
W sierpniu 2008 r., po miesiącach eskalacji i ostrzałów wokół Cchinwali, próba odzyskania Osetii Południowej przez Gruzję napotkała przygotowaną rosyjską kontrinwazję, która w ciągu pięciu dni sięgnęła w głąb niespornego terytorium Gruzji. Wynegocjowane przez UE zawieszenie broni zamroziło nowe realia: Rosja uznała Abchazję i Osetię Południową za niepodległe państwa, rozmieściła w obu garnizony i zakończyła pozory neutralności sił pokojowych; Gruzja zerwała stosunki z Moskwą; UE rozmieściła misję obserwacyjną, której władze de facto nigdy nie wpuściły. Niezależna komisja UE ustaliła, że to Gruzja rozpoczęła atak na Cchinwali po długotrwałych prowokacjach, w konflikcie, do którego przygotowywały się obie strony. Była to pierwsza wojna między Rosją a państwem postsowieckim — precedens, do którego odwołuje się każda późniejsza.
Rok 2008 przekształcił dwa zamrożone konflikty w instrumenty rosyjskiej polityki: uznanie uczyniło z podmiotów zależne terytoria, a garnizony uczyniły z linii rozgraniczenia dźwignie. Ustanowił też precedens — siła zmienia postsowiecką mapę — który Ukraina miała sprawdzić na pełną skalę.
Dekada między wojnami była spokojniejsza, ale nie spokojna. Wydatki wojskowe Azerbejdżanu, zasilane ropą, w niektórych latach przewyższały cały budżet państwa armeńskiego; wojna czterodniowa o Karabach w 2016 r. — najcięższe walki od 1994 r. — pokazała nowe zdolności Baku i dwuznaczne pośrednictwo Moskwy. Aksamitna rewolucja w Armenii w 2018 r. wyniosła do władzy Nikola Paszyniana z wewnętrznym mandatem antykorupcyjnym, któremu Moskwa od początku nie ufała. Gruzja odbudowywała się w kierunku zachodnim — umowa stowarzyszeniowa, ruch bezwizowy — podczas gdy jej rząd Gruzińskiego Marzenia stopniowo centralizował władzę. Status quo w Karabachu wyglądało na stabilne, ale takie nie było: negocjacje nie przyniosły niczego, czego azerbejdżańskie przywództwo nie mogłoby — jak wyczuwało — teraz zmienić siłą.
Zamrożone konflikty nie pozostają zamrożone, gdy przesuwa się równowaga pod nimi. Prawdziwym wydarzeniem dekady było to ciche — rosnąca przepaść zdolności między Azerbejdżanem a Armenią — dzięki któremu rok 2020 był nie tyle zaskoczeniem, ile zaplanowaną korektą.
27 września 2020 r. Azerbejdżan rozpoczął pełną ofensywę. Sześć tygodni wojny — rozstrzygniętej przez drony dostarczone przez Turcję, izraelską amunicję krążącą i zmasowaną artylerię przeciwko okopanym, lecz niedostatecznie wyposażonym siłom armeńskim — zakończyło się upadkiem Szuszy i trójstronnym oświadczeniem z 10 listopada, wynegocjowanym przy rosyjskim pośrednictwie: Azerbejdżan zachował zdobycze z pola walki i odzyskał siedem otaczających rejonów; rosyjski kontyngent pokojowy rozmieszczono wzdłuż korytarza laczyńskiego i w pozostałej strefie zamieszkanej przez Ormian. Po obu stronach zginęły tysiące ludzi. Uregulowanie uczyniło Rosję gwarantem tego, co pozostało — rolę tę miała pełnić niespełna cztery lata — a Turcję, po raz pierwszy od 1921 r., formalną stroną regionalnego porządku bezpieczeństwa.
Rok 2020 zakończył porządek po 1994 r. i zapowiedział wojnę dronów i broni precyzyjnej, którą Ukraina miała upowszechnić. Jego uregulowanie zawierało własny ciąg dalszy: mandat pokojowy bez środków egzekwowania i klauzulę korytarzową, którą każda ze stron odczytywała jako inną obietnicę.
Rosyjska inwazja na Ukrainę pochłonęła uwagę i wiarygodność gwaranta, a Baku wykorzystało tę lukę. Od grudnia 2022 r. korytarz laczyński — jedyna droga pozostałej enklawy do Armenii — był blokowany, najpierw przez aktywistów powiązanych z rządem, a następnie przez formalny punkt kontrolny, co przez miesiące pogarszało zaopatrzenie w żywność, paliwo i leki. 19–20 września 2023 r. jednodniowa ofensywa azerbejdżańska rozbiła siły enklawy; w ciągu dwóch tygodni ponad 100,000 karabaskich Ormian — faktycznie cała ludność — uciekło do Armenii, a instytucje republiki de facto rozwiązano do 1 stycznia 2024 r. Rosyjskie siły pokojowe pozostały bierne, a następnie do czerwca 2024 r. całkowicie się wycofały, przed upływem mandatu. Armenia zamroziła udział w OUBZ i wyraźnie zwróciła się na zachód; UE rozmieściła na jej granicy misję cywilną.
Kwestię karabaską, która przez stulecie organizowała politykę Armenii i Azerbejdżanu, zamknęły siła i demografia w niespełna rok — najwyraźniejsze w regionie wykazanie, że rosyjskie gwarancje są warte tyle, ile rosyjskie możliwości działania. Czego nie zamknięto: roszczeń wysiedlonej ludności, dziedzictwa pod nową kontrolą i precedensu.
Gdy kwestie pola bitwy rozstrzygnęły się na korzyść Baku, region przeszedł do papieru. Armenia i Azerbejdżan ogłosiły w marcu 2025 r. uzgodniony projekt tekstu traktatu pokojowego; na szczycie w Waszyngtonie 8 sierpnia 2025 r. ministrowie spraw zagranicznych obu państw parafowali porozumienie, a obaj przywódcy podpisali wspólną deklarację, która poparła powiązany z USA mechanizm tranzytowy przez armeńską prowincję Sjunik pod nazwą Trump Route for International Peace and Prosperity (TRIPP). Baku nadal używa własnego, starszego określenia „korytarz zangezurski” na połączenie, które od dawna przedstawia jako eksterytorialne; nie jest to ta sama propozycja i ten moduł nie traktuje ich jako jednej. TRIPP gromadził następnie instrumenty — armeńsko-amerykańskie ramy wdrożeniowe ze stycznia 2026 r., które rozszerzyły jego zakres z drogi i kolei na program multimodalny, umowę ramową parafowaną w maju i podpisaną w czerwcu 2026 r., badania inżynieryjne w Armenii w 2026 r. — nie prowadząc do rozpoczęcia budowy. Iran ponownie wyraził sprzeciw wobec jakiegokolwiek korytarza eksterytorialnego, choć jego minister spraw zagranicznych powiedział później, że deklaracja odpowiada na zasadnicze obawy Teheranu; Rosja, wykluczona z tego formatu, sprzeciwiła się roli Zachodu i do 2026 r. straciła ostatnie posterunki straży granicznej w Armenii, zachowując bazę w Giumri. Gruzja poszła w przeciwnym kierunku: jej akcesję do UE oceniono w 2024 r. jako de facto wstrzymaną, a pod koniec 2025 r. jako znajdującą się w impasie, a w maju 2026 r. Rosja i władze de facto Osetii Południowej podpisały traktat przewidujący jednolitą przestrzeń gospodarczą i obywateli Rosji na stanowiskach w urzędach tego podmiotu. Stan wyjściowy modułu traktuje proces pokojowy jako rzeczywisty, ale niezakończony — tekst uzgodniony i parafowany, traktat niepodpisany, korytarze niezbudowane — a dwie gruzińskie kwestie jako zmierzające w przeciwnych względem siebie kierunkach. Jesień 2026 r. dodała armeńskie bramy prawne dla ram TRIPP — zgodę Trybunału Konstytucyjnego 15 września, zatwierdzenie przez komisję 21 października i ratyfikację przez Zgromadzenie Narodowe 28 października, stosunkiem 63 do 32 — oraz pierwszy wspólnie opublikowany inwentarz tego, co przyniosła normalizacja, w Biszkeku 31 sierpnia; nie dodała podpisu, przebiegu trasy ani budowy. W Osetii Południowej po majowym traktacie przyszły zmiany personalne, a nie instrumenty: przedterminowe wybory 18 września wyniosły byłego rosyjskiego urzędnika na stanowisko prezydenta de facto, a rosyjski urzędnik sądowy został 22 października premierem de facto.
Środek ciężkości systemu przesunął się z linii zawieszenia broni na warunki tranzytu i instrumenty prawne: to, kto jest operatorem drogi przez Sjunik, ma dziś takie znaczenie, jakie w 2020 r. miało to, kto trzymał Szuszę. Okres ten pokazuje, że obie połowy regionu rozdzieliły się — Armenia i Azerbejdżan negocjują niedokończone uregulowanie, podczas gdy terytorialna sprawa Gruzji jest rozstrzygana bez negocjacji, dokumentami podpisywanymi w Moskwie.
